A l’era na seira che la nebia a podìa tajesse con ël cotel, un-a ‘d cole seire dë dzèmber s-ciairìe a mala pen-a dai rifless ëd la fiòca ch’a quatava j’ òrt e ij prà.

Egidia Mathis, na sposin-a ‘d Bra a l’era giusta 'ncamin a torness-ne a cà tuta sola quandi, a l'improvista, a son parassje dëdnans un pàira ‘d soldà ‘d ventura bin armà d’elmet, dë spà e d’intension tut àutr che divòte.

Mach un miraco a podìa salvé Egidia e ‘l miraco a l’é pròpi verificasse: sbalucanta ant un reu ‘d lus a l’é mostrasse la Madona "Immacolata" che, bele sensa spà e armadure, a l’ha butaje un-a ‘d cole grise a coj doi fërlingòt che, pì prest che ‘mpressa, a l’han fàit che pijé a travers dlë melie.

A l’era 'l 29 dë dzèmber dël 1336: ùnich testimòni na ronza servaja che, për festegé a soa manera col portent, ëd colp a l’é butasse a fiorì.

As capiss che nojàutri, an vivend an temp ëd disincant, ëd pragmatism e, disomlo pura, d’ "aparission" un pòch anflassionà, i soma portà a priviligé j'aspet ëstòrich-sossiaj ëd serti fenòmen a dëscapit ëd coj religios.

Ògnidun a l’é padron ëd pensela coma ch’a jë smija: ëd sigur a-i é mach che da cola seira nebiosa, bele ch’a son tòst passaje 670 ani, la ronza dl’Aparission a seguita a fiorì antrames a la fiòca e a ‘l gel ëd minca fin d’ann, ësquasi as trateissa d’un randevó al qual as peul nen manchesse.

An sël pòst ëd l’event a-i son ancheuj doi santuari dedicà a la "Madona dle fior", dont ël pì vej a 'rmonta al 1626, a la vigilia donca, dij maledet ani dla pest – ëd manzonian-a memòria – ch'a l’ha magara nen risparmià ël "braidèis", andoa sigurament, a diso, a l’é manifestasse con meno virulensa.

A l’é parèj almen ch’an la conto le crònache d’antlora, con serti particolar an sl’organisassion sanitària che, con ij temp ch’a coro, a në smijo, se nen pròpi istrutiv, sigurament dròlo e anteressant.

A ‘rzultarìa an sostansa che la pùblica salute – almen an col perìod d’emergensa – a fussa dàita an goerna nen mach ai medich ma ‘dcò ai "figaro" e ai "cantoné".

Costi ùltim, për dila giusta, a j’ero stàit precetà an seguit ëd në siòper dij medich, ch’a reclamavo n’aument ëd paga, ma bin tòst a son antajasse che "il negocio era difficilissimo" e "ipso facto" a l’han arnunsià a l’angagg.

Ij "segnori medici" a l’han otnù na paga ("senza diritto a cavalcatura") ëd tërzent ëscù a l’ann che, se ‘ndoma a vëdde a l’era na miseria an confront dj'eutsent ëscù ch’a-j' versavo al "barbiere brutto" (va a savèj përchè "brutto") con l’angagg ëd "cavare sangue, predicare, fare visite d’infermi e di cadaveri".

Sto rancapluch, magara brut ma sigurament un sòla, a l’é pà stàit sodisfàit e, an fortiand che sò travaj a l’era pì pericolos che col dij medich, a l’ha mnassà d’artiresse: basta, ël consèj comunal, giumaj sensa dné, a l’ha requisì tute le munission da boca stërmà ant le cròte dij braidèis e a l’ha smonuj-je al barbé, basta mach ch’a resteissa.

Si sgnor, a l’é pròpi parèj ch’a l’é andàita ma, come tut an cost mond, ëdcò j’ani gram a son finì e Bra, pòch a la vira, a l’é artrovasse fra le pì anportante sità dël Piemont.

A l’era l’inissi dël 1700 quand che Pinareul a l’era già provinsa, nen mach, ma un-a dle prinsipaj dël "Ducato" sconda mach a Turin e Ivreja.

Bra, bele ch’a dipendeissa da Alba (sërnùa coma cap-leugh per soa posission ëstrategica) a-j' vagnava për nùmer d’abitant, realisassion e spirit d’inissiativa.

An efet Bra a l’avìa già 5000 abitant contra ij 1875 d’Alba che, an compens, as trovava geograficament a la confluensa dle strà ch’a unìo Turin a la Liguria: ansoma, na posission ideal për la dësfeisa d’un teritòri che, con le Langhe, a rapresentava na bastìa natural ëd tut rispet.

Për lòn ch'a rësguarda l'etimologìa dël nòm Bra, a son sghëirasse j'antërpretassion: cheichun a 'rciama la BARDERATE dij temp roman, d’àutri a son sigur ch’as trata dla vos celtica "BRAIDA" (pòst ëd delissie), d’àutri ancor a parlo ëd reis germaniche (BREIT, pais grand) o magara gòtiche.

Ma la scòla ‘d pensé pì acredità a l’é cola ch’a s’arferiss a l'espression BRAYDA (campagna, teniment).

Comsëssìa Bra a l’ha mantnù ant ël temp soe carateristiche d’amor për ël travaj e d’inissiativa: l’economìa local a l’é adatasse ai temp passand, maniman, da le coltivassion agricole (gran, melia, ris) a l’anlevament dle avije e dij bigat, a la lavorassion dël coram e ai pì modern ansediament ant ël camp ëd la mecanica, dël vestiari e dij "laminati plastici".

Sensa dësmentié j’ òrt ch’a rapresento l’atività pì veja ch’a l’é tramandasse a travers dij secoj, da già che fin-a dai temp dl'età d'an mes a-i ero dantorn a Bra ëd gròsse recinsion dëstinà a la coltivassion dl’ortaja, favorìa da la posission bin arparà dai vent.

Ancheuj as parla squasi pì nen ëd primissie përchè con la chimica, j' "OGM" e ij trigomiro pì dròlo a në smon-o cirese a Natal, portigaj a San Gioann, card e articiòch arlongh ëd tut l’ann. Ma quand che për primissia a s’antendìa l’anticipassion ëd pòche sman-e a rispet dël natural periòd ëd madurassion, a j'ero pròpi j’òrt ëd Bra 'l prinsipal senter ëd riforniment d’un mërcà che – comsëssìa – a l’é an costant espansion.

Ma Bra a l’é pà mach stòria e travaj: a l’é ‘dcò motiv d’atrassion turistica e, bele sensa l’atmosfera mondan-a, le lusinghe e le fogose propòste dij pì famos senter ëspecialisà, a l’é an condission d’eufre moment d’emossion con soe piasse, cese e palass ch’an conto vicende antiche e, cheich vira, curiose.

Coma la ZIZZOLA, na costrussion baròca dël 1700 an sla part pì àuta dla sità che, con Palass Traversa a rapresenta 'n pòch ël simbol ëd la sità. A smija che 'sta Zizzola a sìa nà coma vilëtta ëd delissie o, për dila pì ciàira, coma casin, ant na zòna discreta e rica ëd sussambrin o zansip (giuggiole o zizzole an italian) ch’a l’han giusta daje ël nòm.

Tut n’àutr afé a l’é 'l Palass Traversa, costruì ant l'età d'an mes për ij MALABAYLA, grand ësgnor che, an rivand da Ast, a l’han vorsù che soa residensa a ‘rzulteissa la pì spatussanta 'd Bra. E a l’han pròpi ariessùje.

Ancheuj, ant ël Palass a-i é ‘l Museo Archeològich, na realisassion anportanta con repert dzortut ëd Polens (l’antica Pollentia) ch'a l’ha conossù moment ëd grand ësplendor e che a rapresenta la cun-a dla siviltà braideisa, bele con stòria e aveniment diferent.

E tant për resté an tema coltural, la piassa sentral a òspita 'l monument a la "coltura dla misericòrdia", ampërsonà dal sitadin ëd Bra San Giusep Cotolengh, ch’a l’ha, a soa drita, la Cesa ëd Sant’Andrea (con ël famos autar fra ij pì bej dël Piemont) e ‘l Palass ëd la Comun-a che, për soa part pì antica, a 'rmonta a l'età d'an mes.

A-i sarìa pro ancor tant da dì an merit ai valor architetònich ëd Bra, ma lë spassi a l’é col ch’a l’é e comsëssìa i voroma ancor arcordé le Confraternite dij "Battuti Bianchi" e dij "Battuti Neri" ch’a ciamavo parèj për ël color ëd lë veste e dij capuss.

La sede dij "Battuti Neri" – ch’as dedicavo a l’assistensa dij perzoné e dij condanà a mòrt – a l’era ant la Cesa 'd San Gioann Decollato, antramentre che ij colega Bianch a stasìo a la SS. Trinità, na Cesa d’architetura sempia, ma con strasordinarie decorassion an stuch.

An sla faciada dla cesa parochial, n’artistica "Meridian-a Universal" a marca l’ora ëd Lima, ëd Santo Domingo, ëd Buenos Aires, dël Cairo e dlë tante capitaj d’Euròpa.

E naturalment cola ‘d Bra che, ‘dcò chila a soa manera, a l’é na capital: dj’Òrt dël Roé con ij sò gran vin, dle famose saotisse con "pedigree" reaj e, second soa antica tradission, ëd coltura e ‘d cordialità.