Pì che n’ann andarera (an sël nùmer ëd Gené dël 2001), i scrivìa dla "siensa-mnis" e dle cuche e trocion che në stat sempe pì invadent e che a tuti ij cost a veul fé ël nòst bin a në smon: i parlava antlora dla cuca dël "fum passiv" e dl’usagi un pòch alegher ch'as fa dle statistiche. I disìa 'dcò che, dòp dël fum, ël neuv but ëd coj ch'an veulo tant, ma pròpi tant bin a sarìa stàit ël grass, valadì la gent un pòch "bondosa".

Gnanca a felo apòsta, i l’avìa rason: ël grass, an dis l’organisassion mondial ëd la sanità, a l’é la sconda "causa d’arzigh a la salute" ant ël mond. Giornaj e trasmission a la chito nen d’anformene dj’arzigh che mangé e sbeivassé a compòrto, e la scòla, pùblica e obligatòria, coma ch'a-j' pias a lë stat, a pronta soe "campagne anformative".

Mostré la religion a l’é 'n problema ‘d cossiensa (parloma nen ëd mostré ‘l piemontèis…), ma fé propaganda a le asiende ch'a fan meisin-e (e ch'a pago le arserche "sientìfiche") as peul...

E chi ch'a-i é, "daré dël grass"?

Le multinassionaj, as capiss. N’asienda a l’é sempe grama, për lë stat e l’ideologia che a ven spantià da scòle e giornaj, e a vanta controlela. A l’é la sossietà ch'a la contròla.

Nen pròpi: a lo fan ij polìtich, ma a lo fan për nòst cont. Parèj a diso.

Se n’asienda a l’é "multinassional" a l’é pì malfé controlela, e antlora a l’é ancor pì grama. Al contrari, le organisassion multinassionaj dij polìtich, ch'as ciamo ONU, NATO, Euròpa Unìa e ch'a son pagà con ij sòld che an gavo con la fòrsa da le sacòcie, cole a son organisassion bon-e e giuste.

Se peuj n’asienda a l’é nen mach multinassional, ma che al pòst ëd mudande o tornavis, a fà miraco sigarèt o benzina, antlora sì ch'a l’é grama, grama neira.

Le multinassionaj dël mangé a vniran a esse, ant l’avnì, coma le multinassionaj dël tabach. Tuta gent grama ch'a viv an sij vissi dla pòvra gent, nò?

Darmagi che as dëmentio sempe ‘d dine che, un pòch coma për la benzina, ël pressi a la produssion d’un pachèt ëd sigarèt a l’é pì o meno 650 lire; a vanta gionteje ij cost ëd distribussion (200 lire) e lòn che a-j' vagno le asiende e 'l tabachin (meno che 1000 lire). Tut ël rest as lo ciucia…lë stat.

A sarìa bel, për ij Veronesi e ij Sirchia ëd tut ël mond, arpete ‘l trocion dël fum passiv e ariesse a "dimostré" che ël grass a "taca", e donca che chi ch'a l’é bondos a fà 'dcò dël mal a j’àutri. A Detroit a son an camin: pròpi coma a l’han "dimostrà" che ël fum passiv a fa mal, adess a diso ch'a l’han trovà un virus uman che, se butà andrinta a polastr e àutre bes-ce, a-j' fà angrassé: ël "virus dël grass". E se esse grass a l’é na maladìa, la libertà a-i intra pì gnente, e a vanta che a-j' penso ij dotor, che, al dì d’ancheuj a veul dì ch'a vanta che a-j' pensa lë stat. Donca, fé bin atension a la tele.

A lo diran e a lo arpetëran, përchè a ven-a a esse vera: "emergensa grass"!

Un pòch coma për ël fum, vàire che a sio ij "mòrt ëd grass" as sa nen bin: chi ch'a dis 300.000 mach an Amèrica, e chi ch'a campa lì un doi milion... A smija che soens as confondo con ij "grass mòrt", ant ël sens che, quand a meuir un ch'a l’é grass, as dis che a l’é mòrt "për" ël grass (a sarìa un pòch coma dì che se mi im campo sota a un treno con un sigarèt an boca a l’ha massame ‘l tabach).

D’autra part, a l’é pro vera che ‘d gent bondosa a-i na j’é, e dzortut an Amèrica: fin-a al 1998 a j’ero considerà grass ël 13% dj’american. Ma adess a son ël 63% (noté che l’aument a l’é dël 484%!). Nen ch'a mangio ‘d pì, o che a corato ‘d meno. Nò: a l’é che ant ël 1998 a l’han cangià ‘l rapòrt pèis-autëssa, e parèj vàire milion d’american a son andait a cogesse "normaj" e a son aussasse "bondos" (e miraco sensa gnanca esse mai gavasse la veuja d’un doganeghin). Coma i vëdde, a l’é nen malfé anventesse n’ "emergensa": a vanta mach trocioné un pòch con ij nùmer…

Përchè jë stat a vivo d’emergense, a n’han dabzògn coma dl’aria: i pense che taramòt e inondassion a sio un sagrin për lor-lì, ij polìtich? Gnanca për seugn: për chi che a l’é al podèj, ij problema dj’àutri a son un cadò dal ciel: pì i l’eve dij problema, e pì i l’eve dabzògn d’agiut. Parèj, lor-lì a peulo giuteve, fé 'd neuve lege, mostreve coma ch'as fa a vive e controlé che i fasse gnun-a folairà. D’àutra part, n’eventual mancansa ‘d dësgrassie a podrìa fin-a fé pensé a la gent ëd podèj fé a meno dij governant e dlë stat. Sossì a l’é lòn dont ij polìtich a l’han pì por, e s'a-i é nen a basta ‘d dësgrassie a peulo fin-a rivé a anventessje lor: guere, massament e atentà, tut a serv…

Pensandje bin, a fa stupì che a sia nen ancaminà na bataja për gavé l’ancens a Mëssa e an tute le fonsion religiose: i l’eve n’idèja dij fum velenos ch'a së spataro an cesa?... E nojàutri lì a nufié… e l’ancens che an va ant ij polmon…

Convnù che l’informassion e la prevension a son sempe la còsa pì amportanta, e che ij parco a dovrìo buté dij bej avis a rësguard ëd l’arzigh a la salute ch'a ven da l’andé an cesa, i propon-o tre solussion:

1.) proibì d’andé an cesa a coj ch'a l’han meno ‘d 18 agn d’età, a le fomne ch'a speto e ai veciòto;

2.) dovré l’ancens mach al duvert, a na serta distansa da jë "spetator" e sempe an dovrand na mascra antigas;

3.) la solussion pì bon-a a sarìa, contut, cola d’oblighé le cese a n’areassion convenienta: për le cese neuve (nen che as na faso tante, al dì d’ancheuj) l’impiant ëd condissionament ëd l’aria a vnirìa a esse obligatòri (con certificassion dij pompista e dl’A.S.L.); për convent, catedraj, dòm e tute le cese veje as podrìo fé dij përtus con ventole d’areassion ant le muraje, miraco an gavand un pòch ëd tute cole piture che a-i son adess, che as capisso nen e che a stan gnanca tant bin. Lë stat a vnirà ancontr a preive e parco, ch'a podran gavé le speise da la diciarassion dle taje.

Antratant ch'i lansoma ufissialment ansima a "Assion Piemontèisa" la bataja contra l’ancens, la "guera contra ‘l tabach" a seguita. Fumé a l’é pì nen un vissi: a l’é giumai na maladìa.

Ël Comità Bio-Etich italian a l’ha proponù, quaich dì andarera, d’oblighé ij fumador a chité con l’agiut dlë stat, ch'a dovrìa pagheje ij cost ëd la "cura". An essend che già adess le taje an sël fum a servo a finansié l’arserca mèdica e sientìfica, a sarìa coma a dì che lë stat da na part a vend ij sigarèt, e con ij midem sòld a paga ij fumador përchè a chito 'd caté lòn che a-j' vend...

Donca, a l’é mach lògich spetesse, ant j’agn a vnì, na cura për ëvnì mairi, obligatòria e con tant ëd certificassion final ëd conformità ëd la pansa a le mzure ëd lege. La Pansa dë Stat. A l’é probabil che vnì mairi a sarà a carich dij cicion, che a podran d’àutra part dëscarié ij cost (ma fin-a a na serta mira).

Mach quaich paròla final: antratant che a dëscuto ëd la guera ch'a vnirà (a vnirà, a vnirà…), ël parlament (col dj’italian) a l’ha aprovà la lege che a promet ëd fé ‘d tut, ma pròpi ‘d tut, a chi che a trata nen bastansa bin le bes-ce.

Tuti content: "decission ëstòrica" (tut lòn che a-j pias a l’é stòrich) e "che an pòrta an Euròpa" (ma quand a sarà-lo ch'a chitëran ëd porteme sempe an Euròpa? E se mi i volèissa andé da n’àutra part, tant për cangé?). A fà stupì che a l’àbio nen dit che ij dirit ëd le bes-ce a j’ero un dij but ëd la Resistensa e dla Costitussion Republican-a (la costitussion ëd la "Repubbblica Italiana", con tre "b").

Tuti content meno ‘l nemis ëd la patria: a-jë smija, al nemis ëd la patria, un pòch dròlo buté an përzon chi miraco a fa dël mal a un can (che a resta, dësmentiomlo mai, na bes-cia) e antratant:

1.) lassé che ‘l 95% dij lader as na stago fòra, e

2.) fé na lege për mandé fòra un pòch ëd la gent ch'a sta 'n përzon (e che miraco a veul tant bin a j'animaj, i na dëscuto nen).

Parèj, ël nemis ëd la patria a l’ha ‘l piasì d’anformeve d’un cit precedent ëstòrich: quand che Hitler a l’é rivà al podèj (an manera democràtica, tant për esse ciàir), la prima lege ch'a l’ha fàit a l’é nen ëstaita contra j’ebreo e gnanca contra ij comunista. Nò: a l’é stàita na bela lege contra l’usagi dle bes-ce ant ij laboratòri sientifich. E peuj, ant j’agn dòp, àutre bele lege: l’abolission ëd la vivisession, le prime lege al mond contra ‘l fum e tanta, tanta tùa dl’ambient. Antratant, a fasìo ëdcò tante d'àutre cite còse…

Còs che a-i intro Hitler e Göring (ch'a volìo tanta bin a le bes-ce) con "nòste" bele bataje democràtiche contra ‘l fum, ël grass, le dròghe, e a pro ‘dle bes-ce e dl’ambient? Gnente, gnente… còs ch'i andeve a pensé…